ZARYS BUDOWY ANATOMICZNEJ UKŁADU NERWOWEGO

Rozwój osobniczy (rozwój ontogenetyczny) układu nerwowego u człowieka, jak i innych narządów, jest do pewnego stopnia powtórzeniem jego rozwoju filogenetycznego. Odbywa się gładko, etapowo i sprowadza do przekształcania tworzących się struktur w twory coraz bardziej złożone i doskonałe.

We wczesnym okresie rozwojowym człowieka daje się wyróżnić u płodu trzy listki rozwojowe: pokrywającą go ektodermę, wypełniającą go mezodermę i tworzącą zaczątki organów wewnętrznych endodermę. Z ektodermy w przyszłości rozwija się układ nerwowy. Rozwój układu nerwowego wiąże się z mnożeniem, etapową migracją grup komórek do określonych okolic, postępującym ich różnicowaniem oraz mielinizacją włókien nerwowych. Proces ten jest precyzyjnie rozłożony w czasie, ma charakter wieloetapowy, a każdy z etapów stanowi bazę dla kolejnego etapu rozwojowego. Zaburzenie każdego etapu procesu rozwojowego układu nerwowego prowadzi do poważnych następstw.

Zaburzenie różnicowania się komórek i pozostawienie ich części na wcześniejszym etapie rozwojowym jest uważane za jedną z przyczyn powstawania procesów nowotworowych. Zaburzenie procesu migracji komórek może powodować zarówno powstawanie procesów nowotworowych, jak i nierozwinięcie się w przyszłości części układu nerwowego.

Brak różnicowania się lub zaburzenie różnicowania się komórek glejowych i naczyń może prowadzić do powstawania odpowiednich nowotworów, tj. gle-jaków i naczyniaków. Przy tym stopień złośliwości nowotworu jest proporcjonalny do niedojrzałości (niezróżnicowania) jego komórek, a tym samym – proporcjonalny do etapu rozwojowego.

Podobnie, im wcześniej zostanie zaburzony okres rozwojowy, tym wady powstającego układu nerwowego są większe. Dramatycznymi przykładami wad rozwojowych może być bezmózgowie, tj. niewykształcenie się mózgu, mniej dramatyczne – brak podziału mózgu na półkule lub brak węchomózgowia (Michałowicz i Ślenzak, 1982). Wśród późnoetapowych, a więc relatywnie łagodnych, zaburzeń rozwojowych wymienia się zespół dysleksji rozwojowej. Dysleksję rozwojową traktuje się jako zaburzenie procesu migracji grupy komórek nerwowych do okolicy ciemieniowej mózgu, co prowadzi do pojawienia się trudności w pisaniu i czytaniu (Galaburda i in., 1985; Leonard i in., 1993).

Zaburzenie procesów migracji, jak i zaburzenie procesów różnicowania się komórek może powstać z różnych przyczyn, np. w wyniku przyjmowania niektórych leków, oddziaływania promieniowania jonizującego, oddziaływania substancji karcinogennych, a wreszcie uwarunkowań genetycznych.

Komórki nerwowe po zakończeniu procesu migracji i różnicowania się tracą (na korzyść specjalizacji) zdolność rozmnażania się. Dlatego po uszkodzeniu układu nerwowego nie następuje odtworzenie zniszczonych komórek nerwowych. Fakt ten wpływa na pesymistyczną ocenę możliwości restytucji zniszczonego układu nerwowego, w wyniku czego wprowadzono pojęcie organiki, czyli strukturalnego uszkodzenia mózgu (Lipowski, 1978). W myśl tego poglądu każde uszkodzenie układu nerwowego niszczy komórki nerwowe. Ponieważ komórki nerwowe nie mogą się mnożyć, tym samym nie mogą zostać odtworzone komórki uszkodzone i dlatego nie może następować poprawa funkcjonowania uszkodzonego układu nerwowego. Okazało się jednak, iż brak możliwości odtworzenia zniszczonych komórek nerwowych nie oznacza (w znacznej części przypadków) braku możliwości odtworzenia ich funkcji.

Znaczną rezerwę plastyczności ośrodkowego układu nerwowego upatruje się w synapsach – systemach receptorów i neurotransmiterów. Ponadto w ośrodkowym układzie nerwowym istnieje też wiele równoległych bądź podobnych systemów funkcjonalnych, które mogą zastąpić funkcje zniszczonej grupy komórek. Ze zjawiskiem odtwarzania funkcji zniszczonych komórek nerwowych wiąże się pojęcie transferu funkcji – rozumianego jako przemieszczenie się funkcji do innych, zwykle sąsiednich, struktur mózgowych. Wyróżnia się transfer śródpłatowy, gdy ma on miejsce wewnątrz danego płata, i analogicznie między-płatowy, a także międzypółkulowy.

Wykładnikiem procesu rozwojowego u człowieka są też procesy mieliniza-cyjne, a więc procesy otaczania włókien nerwowych otoczką mielinową, które stanowią część procesu dojrzewania włókien nerwowych. Z etapów pojawiania się mielinizacji można również wnosić o ważności i roli poszczególnych struktur nerwowych. Natomiast na podstawie równoległości procesów mieliniza-cyjnych i etapów rozwojowych próbowano ustalać związek poszczególnych formacji układu nerwowego z określonymi funkcjami psychicznymi. Nurt ten znalazł swe odbicie m.in. w sformułowaniu koncepcji tzw. pól mielogenetycz-nych w korze mózgowej, a więc pól mózgowych różniących się okresem rozwojowym. Niestety, wobec znacznego stopnia rozbieżności międzyosobniczej, interpretacja takich spostrzeżeń jest trudna.

Proces mielinizacji może też z różnych przyczyn ulegać zaburzeniu. Może występować zjawisko dysmielinizacji, czyli wadliwej mielinizacji włókien nerwowych. Zdarzają się również procesy związane z niszczeniem gotowych już osłonek mielinowych (procesy demielinizacyjne), wśród których znaczące miejsce zajmuje schorzenie zwane stwardnieniem rozsianym.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s