UKŁAD PODWZGORZOWY, UKŁAD LIMBICZNY A PŁATY CZOŁOWE

Zainteresowanie układami podwzgórzowym i limbicznym wśród psychologów wynika z próby powiązania życia emocjonalno-popędowego z tymi strukturami.

W myśl koncepcji Konorskiego (1969), w strukturach podwzgórza można wyróżnić obszary związane z funkcjonowaniem systemów: głodu i nasycenia (Konorski, 1969, s. 30, 35, 40, 47; por także: Traczyk, 1982, s. 180-183), strachu i odprężenia, a także potrzeb seksualnych. Podsystemy te skonstruowane są piętrowo, tzn. w ten sposób, że czynności ośrodka niższego rzędu są kontrolowane przez ośrodek wyższego rzędu.

Czynność pokarmową kontroluje ośrodek głodu i ośrodek nasycenia. Uruchamianie ośrodka głodu czy też sytości ma się odbywać na zasadzie podrażnienia neuronów wrażliwych na poziom glukozy we krwi. Hamowanie łaknienia odbywać ma się za pośrednictwem uwalnianego do krwi trójpeptydu, wpływającego bezpośrednio na wydzielanie hormonów trzustkowych. Ośrodek głodu zlokalizowany jest w jądrze bocznym podwzgórza, podczas gdy ośrodek nasycenia w jądrze brzuszno-przyśrodkowym podwzgórza. Uważa się, że aktywacja tego obszaru bądź uszkodzenie obszarów głodu może odpowiadać za występowanie u ludzi zespołu anoreksji nerwowej. Podrażnienie ośrodka głodu lub uszkodzenie ośrodka nasycenia może powodować wystąpienie nadmiernego jedzenia – hiperfagii (bulimii). Na istnienie wyższego rzędu ośrodków głodu i nasycenia zwrócono uwagę na podstawie doświadczeń, w których okazywało się, że przy stosowaniu pokarmów niesmacznych z czasem eksperymentalnie wywołana u zwierząt hiperfagia ulega zmniejszeniu. Te wyższe ośrodki mieścić się mają w strukturach jądra migdałowatego. Ośrodki głodu i nasycenia mogą być uaktywniane za pośrednictwem:

a)    bodźców napływających z krwi i uruchamiających odpowiednie receptory wrażliwe na skład chemiczny krwi (chemoreceptory);

b)    bodźców napływających ze struktur przewodu pokarmowego;

c)    oddziaływania na zmysł wzroku, słuchu, smaku;

d)    zmiennych motywacyjnych.

Podobną (do opisanej wyżej) konstrukcję mają ośrodki strachu i odpręże-

–    _ Konorski (1969) lokalizuje niższe funkcjonalnie obszary w podwzgórzu, wyższe – w strukturach jądra migdałowatego. Ośrodki strachu są aktywowane n pośrednictwem bodźców bólowych lub zmiennych motywacyjnych. Ostatni p>: ;Iąd został potwierdzony przez wykrycie u zwierząt obszarów, których aktywacja wiąże się z wystąpieniem czystego strachu bez towarzyszenia mu aspe-

bólowego. Aktywowane przez ośrodki głodu, strachu czy pragnienia zacho-¿anie organizmu określa się mianem zachowania napędowego, podczas gdy -¿ktywnienie obszarów nasycenia czy relaksacji – jako uruchamianie mechani-: mów antynapędowych.

W myśl podobnych poglądów, wśród obszarów podwzgórzowych wyróżnia jię obszary termoregulacyjne oraz ośrodki rozrodcze, wpływające na ustrój za r rśrednictwem hormonów tropowych, które uruchamiając produkcję hormonów płciowych, wyzwalać mają odpowiednie popędy zachowania męskiego lub kobiecego.

J. Papez w 1937 r. na podstawie danych uzyskanych z zakresu anatomii porównawczej wysunął koncepcję centralnego mechanizmu emocjonalnego. Zdaniem Papeza podwzgórze, jądra przednie wzgórza i ich połączenia tworzą harmonijny mechanizm, który może stanowić anatomiczną podstawę funkcji emocjonalnych i uczestniczyć w emocjonalnej ekspresji (za: Livingston, 1969). W 1952 roku zostało wprowadzone pojęcie układu rąbkowego (limbicznego) na oznaczenie starych struktur mózgowych, nazwanych tak z racji ich brzeżnego położenia w okolicy styku półkul mózgowych z pniem mózgu. Miały one spełniać zasadniczą rolę w życiu emocjonalnym człowieka. Z czasem okazało się, że do struktur tych, prócz płatów węchowych, należą również znajdujące się daleko od nich niektóre jądra podkorowe – wśród nich jądra ciała migdałowatego, jądra przegrody, a także niektóre ośrodki śródmózgowia (za: Sadowski, 1973, s. 360). Następnie wprowadzono pojęcie obszarów paralimbicznych, do których zaliczono: tylny obszar podstawno-czołowej kory mózgowej, wyspę, biegun płata skroniowego, zakręt parahipokampalny, zakręt obręczy. Struktury paralimbicze w układzie nerwowym obejmują styk dwóch obszarów: obszaru regulującego przestrzeń wewnątrzosobniczą (struktury podwzgórzowe) i obszaru odpowiedzialnego za przestrzeń zewnątrzosobniczą (struktury nowej kory). Struktury paralimbiczne – jako miejsce styku przestrzeni wewnątrz- i zewnątrz-osobniczej – stanowią obszar interakcji wewnętrznych potrzeb organizmu z warunkami świata zewnętrznego. Mogą zatem wpływać pobudzająco lub hamująco na potrzeby wewnętrzne człowieka, nadawać odcień emocjonalny przeżyciom i ukierunkowywać – na podstawie swego doświadczenia – wewnętrzne popędy ku celom środowiskowym. Dlatego drażnienie tych struktur może wywoływać epizody lęku, wspomnienia zdarzeń, halucynacje wzrokowe (Druhach i Kelly, 1989). O udziale struktur układu limbicznego w zachowaniach emocjonalnych u ludzi świadczą również przypadki: zachowań agresywnych, ataków paniki, zaburzeń seksualnych obserwowanych przy uszkodzeniu okolic skroniowych mózgu i podstawno-czołowych (Miller i in., 1986; Volkow i Tancredi, 1987).

W. Nauta (1971) w swych rozważaniach dotyczących związku między wymiarami funkcjonalnymi a anatomicznymi mózgu przyjął, że najwyższym piętrem integrującym zachowanie człowieka są płaty czołowe. Łączą one w sobie elementy sprzężenia zwrotnego pomiędzy dwoma wielkimi systemami funkcjonalnymi. Wiążą korę potyliczną, ciemieniową i skroniową, z których płyną informacje wzrokowe, dotykowe i słuchowe ze świata zewnętrznego, z telencefa-licznym (kresomózgowiowym) układem limbicznym wraz z należącymi do niego strukturami podkorowymi – podwzgórzem, śródmózgowiem i między-mózgowiem, aktywującymi i warunkującymi zachowanie świadome.

Płaty czołowe, tworząc neokortykalną reprezentację układu limbicznego, modulują i monitorują limbiczne mechanizmy oraz systemy afektu i napędu. Struktury czołowe układu limbicznego odpowiadają za funkcje wewnętrzne organizmu człowieka, dlatego istnieje możliwość zaburzenia funkcji struktur układu limbicznego i podwzgórza poprzez uszkodzenie płatów czołowych. Następuje wtedy zaburzenie mechanizmów wewnętrznych, prowadzące do utraty wpływu środowiska zewnętrznego (za pośrednictwem nowej kory) na afektyw-ne i motywacyjne stany organizmu (zostaje wyeliminowana droga, za pomocą której nowa kora może wpływać na afektywne i motywacyjne stany – por. ibid.).

Uszkodzenie płatów czołowych nie niszczy całkowicie istniejących połączeń, lecz tylko znacznie upośledza ich funkcjonowanie (modulację), gdyż pozostają połączenia biegnące poprzez zakręt obręczy i zakręt parahipokampalny. Dzięki płatom czołowym człowiek może przewidywać (antycypować) behawioralnie afektywne odniesienia, tworzyć coś w rodzaju nawigacyjnych wskaźników zachowania, przeprowadzać antycypacyjną selekcję procesów intelektualnych i wprowadzać ich stabilizację (w czasie). Po operacji płatów czołowych obserwuje się utratę utrzymania nastawień. Stwierdza się niemożność dowolnej kontroli czynności ruchowych oraz nieumiejętność wykonania określonych poleceń (jest to utrata sterującej funkcji mowy, zaburzenie jawnego, otwartego zachowania – por. ibid.). Sulkowski (1983), podsumowując zasadnicze elementy teorii Nauty, odnosi układ siatkowaty do stanu świadomości człowieka, układ limbiczny do napędów i afektów, śródmózgowie do środowiska wewnętrznego, wtórną korę czuciową do świata zewnętrznego, a korę mo-toryczną do wewnętrznego zachowania motorycznego.

Współcześnie w strukturze płatów czołowych (Cummings, 1993) rozważa się istnienie pięciu różnych dużych kręgów funkcjonalnych (w każdym z nich wyróżnia się kręgi mniejsze). Idea ta powstała na podstawie znajomości przebiegu dróg nerwowych i faktu, że podobne zespoły ubytkowe mogą powstawać w przypadku uszkodzeń różnych obszarów mózgu. Wśród rozważanych kręgów wymienia się krąg motoryczny, rozpoczynający się w dodatkowym polu ruchowym i wzrokowo-rachowym oraz trzy inne kręgi: rozpoczynający się w korze grzbietowo-bocznej, boczno-podstawnej i w przednim zakręcie obręczy. Cechą kręgów jest to, że mają obszary zbieżne – wszystkie przechodzą przez gałkę bladą i wzgórze (choć przez ich różne części). Stąd też uszkodzenie miejsc wspólnych różnych kręgów ma prowadzić do powstawania zachodzących na siebie objawów ubytkowych. Tym samym przy uszkodzeniu różnych kręgów powstać mogą różne objawy. Uszkodzenie kręgu grzbietowo-bocznego prowadzi do zaburzenia funkcji wykonawczych, boczno-podstawnego – do roz-hamowania, zakrętu obręczy – do apatii. Depresja, mania, zachowania obsesyj-no-kompulsywne oraz zaburzenia funkcji ruchowych powstają w wyniku uszkodzenia kręgów podkorowych (będących elementami pięciu uprzednio wyróżnionych kręgów).

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s